Okul Öncesi Dönemde Çocukların Geliştirdiği Bilişsel ve Sosyal Beceriler
Çocuklar, yaşlarına uygun bilişsel ve sosyal beceriler öğrenirken çeşitli büyüme aşamalarından geçerler. Gelişim aşamaları, bebeklikte başlayarak iki yaşına kadar sürer, ardından 3 yaşına kadar erken çocukluk dönemi gelir ve ardından 6 yaşına kadar orta çocukluk dönemi gelir. Çocukların öğrendiği becerilerden bahsederken bu aşamaların birbiriyle örtüştüğünü anlamak önemlidir. Her ne kadar genel kurallar olsa da çocukların geliştirdiği beceriler birbirlerinden farklıdır; bu nedenle çocuklar aynı hızda büyümezler. Her aşama ayrıca önceki aşamalardan da etkilenir.
Orta çocukluk döneminin ardından okul çağı ve sonra ergenlik dönemi gelir. Bu makalede, 3 ila 5 yaş arasındaki çocukların geliştirdiği ve okuldan hemen önce gelen bilişsel ve sosyal beceriler üzerinde durulmuştur.
Okul Öncesi Çocukların Bilişsel Becerileri:
- Bu aşamada, çocuklar görmeseler bile şeyler, insanlar ve olaylar hakkında düşünmeye başlarlar.
- Daha önce, çocuklar evrenin merkezi olduklarına inanır ve başkalarının bakış açısından olayları görmekte zorlanırlardı. Okul öncesi dönemde bu tutum yavaş yavaş azalır ancak tamamen kaybolmaz. Çocuklar hâlâ oldukça benmerkezcidir ve kendilerine başkalarına oranla daha fazla önem verirler.
- Çocuklar, öğrendikleri kelimeleri kullanarak duygularını ve düşüncelerini ifade etmede, günlük deneyimlerini başkalarıyla paylaşmada ilerlerler. Dil yeteneklerinde geçen yıla göre belirgin bir gelişme gözlemleyebilirsiniz.
- Bu dönemde, çocuklar sesli olarak kendi kendilerine konuşabilirler, davranışlarını kontrol etme yöntemi olarak bunu kullanırlar.
- Bu yaştaki çocuklar, geçmiş olayları düşünebilir ve gelecek olanları değerlendirebilirler ancak bu olaylar genellikle zamana yakın olaylar olur. Örneğin, düşüp yaralandıklarını hatırlayabilir veya yaklaşan bir geziyi dört gözle bekleyebilirler.
- Bu yaşta, çocuklar, yaptıkları hakkında düşünmeye ve planlamaya başlarlar. Davranışlarının basit fiziksel sonuçlarını öngörebilirler.
- Çocuklar, gördükleri şeylerle gerçek arasındaki farkı ayırt etmeye başlarlar, örneğin, oyuncak ayılarının gerçek olmadığını sadece bir oyuncak olduğunu fark ederler.
- Neden-sonuç ilişkilerini anlayarak, bir ağaca tırmanmanın düşerek yaralanmaya yol açabileceğini veya ebeveyn kurallarını çiğnemenin oyun oynama ayrıcalıklarını kaybetmeye neden olabileceğini bilirler.
- Bu yaşta, çocuklar çok sık soru sorar, genellikle "neden," "nasıl" ve "ne zaman" etrafında döner.
- Bu dönemde, çocuklar başkalarını ve şeyleri gözlemleyerek ve taklit ederek öğrenirler, kendi başlarına yaratıcı keşiflerde bulunmaya ve denemeler yapmaya başlarlar.
- Önce ve sonra kavramlarını, olay sıralarını (kahvaltı yapmanın öğle yemeğinden önce olması gibi) ve yukarıda, aşağıda, üstte, altta, arkasında, yanında gibi konumları anlamaya başlarlar, ayrıca dün ve yarın gibi zaman kavramlarını da kavrarlar.
- Çocuklar hızlıca sıkılır ve yorulurlar ve uzun süre aynı aktiviteyi yapamazlar, genellikle yetişkin kontrolüne ihtiyaç duyarlar.
Okul Öncesi Çocukların Sosyal Becerileri:
- Bu yaşta, çocuklar başkalarının duygularını anlamada başarılıdır ve genellikle sizin o an kızgın, mutlu veya üzgün olduğunuzu hissedebilirler. Ancak şükran, sempati veya açgözlülük gibi soyut duyguları kavrayamazlar.
- Çocuklar duygularını yönetmek için gözlerini kapatma, kulaklarını kapama veya odadan çıkma gibi yollar geliştirirler. Bazen kızdıklarında bile tepki vermemeyi başarırlar.
- Bazı çocuklar, başkalarıyla sadece eğlence amacıyla oynamaktan, arkadaş edinmek amacıyla oynamaya geçiş yaparak gerçek ilişkiler kurmaya başlarlar.
- Oyun oynarken, üç yaşındaki bir çocuk, bir arkadaşıyla oynamaya çalışsa bile sıra bekleme konusunda zorlanabilir. 4 yaşında, sıra bekleme, grup oyunu, işbirlikçi oyun ve paylaşımı anlamaya başlarlar, ancak paylaşmak hâlâ zor gelebilir. 5 yaşında, grup halinde oynama, oyuncakları paylaşma ve sıra beklemeye saygı duyma konularında ciddi bir ilerleme kaydederler. Bu yaşta, çocuklar genellikle belirli akranlarıyla özel arkadaşlıklar kurarlar.
- Bu yaşta fiziksel şiddet azalır, çocuklar daha çok sözlü şiddet eğilimine girerler. Başkalarına hakaret, tehdit ve sözlü taciz kullanabilirler. Bazı çocuklar, reddetmenin gücünün başkalarını etkilemede etkili olduğunu anlayarak zorbalık yapmaya başlayabilirler.
- Çocuklar sosyal kurallara göre hareket etmeyi öğrenir ve misafirleri karşılama, sosyal ortamlarda iyi davranışlar sergilerler.
- Bu aşamada, çocuklar sorumluluk almayı severler, örneğin yardım etmeyi teklif etmek gibi.
- Bu dönemdeki çocuklar, suçların veya övgülerin davranışlarından kaynaklandığını ayırt edebilir. Eylemlerin ardındaki niyeti anlamaya başlarlar, ancak olayın neden olduğu zarara daha çok odaklanırlar.
- 4 yaşına geldiklerinde, çocuklar ırksal kimliklerini ve toplumun onları bu kimlik temelinde nasıl gördüğünü anlamaya başlarlar.
- Hayal güçleri bu dönemde önemli ölçüde gelişir, bu da onları önemli ve korkutucu olayları düşlemelerine olanak tanır, bu bazen kâbuslara neden olabilir.
